Dökme Emtia Incoterms 2020 ile Kimyasal ve Gübre Ticaretinde Risk Mühendisliği
Uluslararası kuru dökme yük ticaretinde granül sülfür (CAS 7704-34-9, GTİP 2503.00) ve Üre %46 Azot (CAS 57-13-6, GTİP 3102.10) tedarik edilirken doğru dökme emtia incoterms kuralının seçilmesi, yalnızca Metric Ton başına birim fiyatı değil tüm operasyonel risk dağılımını belirler. 25.000 MT Handysize veya 55.000 MT Supramax gemi partileriyle yapılan sevkiyatlarda ICC Incoterms 2020 kuralları; Gencon 94 sefer çarteri yükümlülüklerini, ambar içi trimleme (düzleme) masraflarını, deniz sigortası muafiyetlerini ve günlük 15.000 ila 22.000 USD tutarındaki liman demuraj sorumluluğunu doğrudan düzenler.
B2B emtia sözleşmelerinde yapılan en maliyetli hata, CIF veya CFR teslim şekillerini "varış limanında teslim" sözleşmesi sanmak veya satış sözleşmesindeki yükleme/tahliye hızlarını gemi kira sözleşmesiyle (charter party) senkronize etmemektir. Aşağıda dökme sülfür ve üre ticaretinde kullanılan FOB (Stowed & Trimmed), CFR, CIF ve DAP kurallarının teknik ve hukuki analizi yer almaktadır.
1. FOB Stowed and Trimmed (FOBST - Belirlenen Yükleme Limanı)
Incoterms 2020 uyarınca FOB (Free On Board) yalnızca deniz ve iç su yolu taşımacılığında kullanılır. Dökme bir FOB işleminde (örneğin FOB Ruwais, FOB Bender Abbas veya FOB Pivdennyi), alıcı kuru yük gemisini kiralar, mutabık kalınan 5 ila 10 günlük Laycan (Yükleme Penceresi) içinde gemiyi satıcıya nomine eder ve deniz navlunu riskini üstlenir.
Ancak sahil konveyörlerinden gemi ambarına dökülen katı sülfür ve prill üre konik yığınlar oluşturduğundan, yalın FOB kullanımı ambar içi düzleme (trimming) ücretinin kime ait olduğu konusunda ihtilaf yaratır. Bu nedenle profesyonel sözleşmelerde FOB Stowed and Trimmed (FOBST) ibaresi kullanılır: * Satıcının Sorumlulukları: Yükü yükleme rıhtımına getirir, ihracat gümrüklemesini tamamlar, garanti edilen günlük yükleme hızında (örneğin 7.000 MT PWWD SHINC) malı gemi ambarlarına yükler, IMSBC Code denge kurallarına uygun olarak ambar içi mekanik trimleme maliyetini öder ve bağımsız SGS Kalite Sertifikası (ASTM ve ISO standartlarında Min %99,5 saflık / Maks %0,5 nem) ile SGS Draft Sörvey Ağırlık Sertifikasını düzenletir. * Alıcının Sorumlulukları: Gencon 94 çarter partisini imzalar, 10/7/5/3/2/1 günlük gemi varış ihbarlarını (ETA notices) satıcıya iletir, deniz nakliyat sigortasını yaptırır ve yük gemi ambarına indiği andan itibaren tüm fiziki riski üstlenir.
2. CFR Free Out (CFR FO) ve CIF (Belirlenen Varış Limanı)
İthalatçı sanayi kuruluşlarının gemi kiralama piyasasındaki navlun dalgalanmalarından korunmak istediği durumlarda sözleşmeler CFR (Cost and Freight) veya CIF (Cost, Insurance and Freight) bazında (CIF İskenderun, CIF Samsun, CIF Santos gibi) kurgulanır.
CFR ve CIF Sözleşmelerde Çift Noktalı Risk ve Maliyet Ayrımı
DAP kuralından farklı olarak, Incoterms 2020 kapsamındaki CFR ve CIF kuralları iki ayrı kritik geçiş noktasına sahiptir: 1. Fiziki Hasar ve Risk Geçiş Noktası (Yükleme Limanı): Yükün denizde zayi olması veya hasarlanması riski varış limanında değil, yükleme limanında mal gemiye yüklendiği anda satıcıdan alıcıya geçer (FOB ile aynı nokta). 2. Maliyet ve Navlun Geçiş Noktası (Varış Limanı): Satıcı, varış limanına kadar olan deniz navlununu (ve CIF'te deniz sigortasını) öder.
Dökme gübre ve kimyasal gemileri denizcilik piyasasında "Free In / Free Out" (FI/FO) şartlarıyla kiralandığından, satış sözleşmeleri CFR Free Out (CFR FO) veya CIF Free Out (CIFFO) olarak tanımlanır. Böylece varış limanındaki tahliye vinç/kepçe operasyonu, liman işçiliği (stevedoring) ve rıhtım tahliye masraflarının alıcıya ait olduğu netleştirilir.
CIF Kapsamında %110 Deniz Sigortası ve Institute Cargo Clauses (A)
Incoterms 2020 CIF A5 kuralı gereğince satıcı, sözleşme paraöbirimi üzerinden fatura bedelinin en az %110'unu (%100 mal bedeli + %10 beklenen ticari kar) kapsayan devredilebilir bir deniz nakliyat poliçesi yaptırmak zorundadır:
$$\text{Minimum CIF Sigorta Bedeli} = 35.000 \text{ MT} \times 320 \text{ USD/MT} \times \%110 = 12.320.000 \text{ USD}$$
Incoterms 2020 CIF metninde varsayılan asgari sigorta seviyesi Dar Teminat (ICC C) olarak bırakılmış olsa da, higroskopik üre %46 ve korozif sülfür sevkiyatlarında Akok Global Trading standart olarak Institute Cargo Clauses (A) ("All Risks" / Geniş Teminat) poliçesi düzenleyerek deniz suyu girişi ve ıslanma risklerini teminat altına alır.
3. DAP (Delivered at Place - Belirlenen Terminal veya Antrepo Teslim)
Alıcının deniz taşımacılığına dair hiçbir operasyonel risk üstlenmek istemediği projelerde DAP kuralı uygulanır. DAP kapsamında: * Risk ve Mülkiyet: Deniz yolculuğu boyunca oluşabilecek tüm hasar riski, navlun artışları, Müşterek Avarya (General Average) payları ve tahliye rıhtımına yanaşma öncesi bekleme süreleri %100 satıcıya aittir. Risk yalnızca gemi (veya kara nakliye aracı) belirlenen varış noktasında tahliyeye hazır vaziyette alıcı emrine sunulduğunda geçer. * Tahliye Tonajı (Outturn Weight) Mutabakatı: Yükleme limanı SGS draft sörvey ağırlığının nihai kabul edildiği FOB/CFR/CIF sözleşmelerden farklı olarak, DAP sözleşmelerde fatura mutabakatı genellikle varış limanı SGS tahliye draft sörveyi veya kalibreli liman kantarı tartımı üzerinden kesinleştirilir.
4. Satış Sözleşmesi ile Gencon 94 Çarter Partisinin Senkronizasyonu
Dökme emtia ticaretinde en sık karşılaşılan finansal kayıplardan biri, satış sözleşmesindeki (Sales Contract) teslim şartları ile Gencon 94 gemi kira sözleşmesi arasındaki uyumsuzluklardır. Örneğin satıcının CIF bazında sattığı 30.000 MT üre partisinde, armatörle yaptığı çarter partide tahliye hızı 7.000 MT PWWD SHINC ve demuraj oranı 18.000 USD/gün olarak bağlanmışken, alıcıyla imzalanan satış sözleşmesinde tahliye hızının 5.000 MT PWWD SHEX olarak yazılması, satıcının aradaki 2.000 MT/gün hız farkını ve hafta sonu tatil günlerini kendi cebinden armatöre demuraj olarak ödemesine yol açar. Bu nedenle her FOB, CFR, CIF ve DAP sözleşmesinde hazırlık mektubu (NOR), hazırlık süresi (turn time) ve sörvey protokolleri birebir çarter parti şartlarıyla (back-to-back terms) eşleştirilmelidir.